Podhale – kultura i tradycja. Strój góralski i obrzędowość

Region i jego odrębność

Podhale to obszar u podnóża Tatr, obejmujący dolinę Popradu i Dunajca ze wsiami takimi jak Zakopane, Chochołów, Witów, Czarny Dunajec i Nowy Targ. Region ten przez wieki był słabo dostępny — górskie szlaki komunikacyjne oddzielały go od nizinnej kultury Małopolski. Izolacja sprzyjała utrwaleniu odrębnych tradycji.

Górale podhalańscy wykształcili własny dialekt, własne prawo zwyczajowe, własną muzykę i własny strój. Kultura podhalańska stała się pod koniec XIX wieku obiektem zainteresowania inteligencji warszawskiej i krakowskiej — przyjeżdżali tu malarze, pisarze i artyści, często zapożyczając motywy góralskie do swojej twórczości.

Strój góralski – elementy i budowa

Tradycyjny strój góralski mężczyzny składa się z kilku charakterystycznych elementów:

• Portki — spodnie z białego sukna wełnianego, ozdobione na nogawicach haftem w motywy parzenic. Parzenica to symetryczna, nerkowata forma, będąca wyróżnikiem stroju podhalańskiego.
• Koszula — biała, lniana lub bawełniana, z haftowanym kołnierzykiem i mankietami.
• Cucha — długa, biała sukmana z sukna wełnianego, noszona w chłodniejszych porach roku. Zdobiona czarnym haftem przy kołnierzu i manach.
• Kapelusz góralski — filcowy, o twardym rondzie, ozdabiany muszelkami kauri lub paciorkami, z orlim piórem.
• Kierpce — obuwie ze skóry wołowej lub świńskiej, z charakterystycznym wzorem nacięć na cholewce i rzemykami opasującymi kostkę.

Strój kobiecy

Kobiecy strój podhalański był zróżnicowany w zależności od okoliczności i zamożności rodziny. Podstawę stanowiła biała koszula z haftem, noszona z ciemną lub kwiecistą spódnicą (zwaną wełnicą lub zapaską). Kobieta w stroju odświętnym zakładała gorset z sukna lub skóry, zdobiony wzorami kwiatowymi i guzikami.

Nakrycie głowy dziewcząt stanowiły wstążki i kwiaty tkwione we włosy. Mężatki zakrywały włosy — chustą lub czepcem zwanym cepcem, który był elementem widocznym z daleka. W czasie wesel i chrzcin kobiety nosiły korale z czerwonego korala lub bursztynu, które stanowiły oznakę statusu materialnego rodziny.

Muzyka i taniec

Muzyka podhalańska opiera się na kapeli złożonej z prymisty (skrzypce wiodące), drugich skrzypiec i basu. W starszych składach bywało więcej skrzypków, a w niektórych wsiach dodawano jeszcze dudki (flety). Repertuar kapeli dzielono na dwie podstawowe grupy:

• Nuty do słuchania — melodie grane bez tańca, o charakterze lirycznym lub żałobnym
• Nuty do tańca — melodie taneczne, w tym charakterystyczne zbójnicki i krzesany

Zbójnicki to taniec wyłącznie męski, tańczony w przysiadzie i z wyskakiwaniem. Krzesany to szybki taniec z charakterystycznym stukaniem kierpców o podłogę. Oba tańce są do dziś prezentowane podczas imprez folklorystycznych na Podhalu.

Rzemiosło i jego związek ze strojem

Strój podhalański wiąże się ściśle z lokalnym rzemiosłem. Sukno wełniane — materiał podstawowy porcji i cuchy — było produkowane przez lokalnych foluszników. Kierpce wyrabiał szewc korzystający z technik przekazywanych pokoleniami. Haft wykonywały kobiety, często przez długie zimowe miesiące.

Szczególnym rzemiosłem podhalańskim jest rzeźba w drewnie. Motyw zdobniczy spotykany w drewnie — spirale, rozety, liście — bywa spokrewniony z motywami haftiarskimi. Podhalańskie domy zdobione były zarówno snycerstwem, jak i tkaninami: kilimami i narzutami z wzorami geometrycznymi.

Strój góralski dziś

W wielu wsiach podhalańskich strój góralski nosi się do dziś podczas uroczystości kościelnych, ślubów i świąt. W Chochołowie, Witowie czy Dzianiszu można spotkać starszych mieszkańców w codziennym stroju regionalnym — zjawisko rzadkie w innych regionach Polski.

Szkoły regionalne i zespoły pieśni i tańca, takie jak Skalni z Zakopanego czy Małe Podhale, prowadzą działalność edukacyjną nastawioną na przekazywanie repertuaru muzycznego i tanecznego młodszym pokoleniom. Strój stanowi w tej działalności element równie istotny jak sama muzyka.