Regionalizm jako zasada
Polska wieś nigdy nie nosiła jednego, zunifikowanego stroju. Granice regionów etnograficznych odpowiadały w przybliżeniu granicom dawnych ziem historycznych, diecezji czy lokalnych rynków wymiany. Oznaczało to, że kobiety z Łowicza ubierały się inaczej niż kobiety z odległej o kilkadziesiąt kilometrów Opoczyńszczyzny — nawet jeśli obie nosiły pasiaste spódnice.
Badacz Oskar Kolberg (1814–1890) poświęcił kilkadziesiąt tomów swojej serii Lud dokumentowaniu tych różnic. Jego opisy, sporządzane metodycznie przez kilkadziesiąt lat, stanowią do dziś podstawowe źródło informacji o stroju polskiej wsi XIX wieku.
Region łowicki
Strój łowicki uchodzi za jeden z najbardziej charakterystycznych polskich strojów regionalnych. Jego wyróżnikiem są pasiaste spódnice z tkaniny wełnianej, zestawione w intensywne kolory: czerwony, pomarańczowy, zielony, niebieski i żółty. Wzór pasa jest poziomy, a szerokość i kolejność kolorów różnią się w zależności od okolicy.
Kobiecy strój łowicki składał się tradycyjnie z koszuli z haftowanymi rękawami, gorsetu zapinanego na haftki i kilku warstw spódnic. W czasie świąt zakładano dodatkowo korektę — rodzaj czepca ozdabianego wstążkami i kwiatami z bibuły. Mężczyźni nosili spodnie w paski i kamizelki z haftem kwiatowym.
Strój kurpiowski
Kurpie zamieszkiwali tereny puszcz mazowieckich — Puszczy Zielonej i Puszczy Białej. Strój kurpiowski wyróżniał się surowszą kolorystyką niż łowicki: dominowały barwy naturalne, biel płótna lnianego i ciemny granat. Koszule kobiet i mężczyzn były zdobione haftem białym — haftem pętliczkowym lub krzyżykowym na wykończeniach rękawów i kołnierzyków.
Charakterystycznym elementem stroju kurpiowskiego była czepiec zausznicowy u kobiet i kapelusz z wywiniętymi rondami u mężczyzn. Region kurpiowski słynął ponadto z wycinanki — dekoracyjnych kompozycji wycinanych z papieru, które zdobiły wnętrza chat i wiązały się ze strojem przez wspólne wzornictwo geometryczne.
Cechy charakterystyczne stroju kurpiowskiego
- Dominacja bieli i granatu — strój surowszy niż łowicki
- Haft biały: pętliczkowy i krzyżykowy na wykończeniach
- Koszule z lnu — materiał lokalnie uprawiany
- Wzornictwo geometryczne, zbliżone do wycinanki
- Charakterystyczny czepiec zausznicowy kobiecy
Rzeszowszczyzna
Region rzeszowski łączył wpływy krakowskie z ukraińskimi i słowackimi. Strój kobiecy cechował się intensywną czerwienią spódnic, haftem wielokolorowym i charakterystycznym nakryciem głowy — chustą zawiązaną w specyficzny sposób. Strój mężczyzny z Rzeszowszczyzny często obejmował spodnie sukienne i długie kamizelki z ozdobnymi guzikami.
Hafty rzeszowskie były wielobarwne i gęste — wzory kwiatowe zapełniały całe powierzchnie rękawów i kołnierzy. Zachowane okazy z drugiej połowy XIX wieku, przechowywane w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie, pokazują bogactwo ornamentyki i wysokie umiejętności hafciarek z tego regionu.
Śląsk
Strój śląski wykazywał silne wpływy miejskie i mieszczańskie — wynikało to z długotrwałego kontaktu regionu z kulturą niemiecką i czeską. Górnicze wsie Śląska nosiły stroje ciemniejsze i skromniejsze niż tereny rolnicze; bogato zdobione stroje były charakterystyczne dla terenów wiejskich Opolszczyzny.
Kobiecy strój opolski wyróżniał się białym czepcem z koronką, gładką spódnicą w jeden kolor i fartuchem z ozdobnym haftem. Kolorystyka była bardziej stonowana niż w Polsce centralnej — dominowały granat, brąz i czerń, uzupełniane białym lub kremowym.
Kwestia zachowania strojów
Większość zachowanych autentycznych strojów ludowych pochodzi z drugiej połowy XIX i początku XX wieku. Stroje te trafiały do kolekcji muzealnych i prywatnych zbiorów, gdy kultura wiejska zaczęła się modernizować. Muzeum Etnograficzne w Krakowie gromadzi jedną z największych kolekcji w Polsce — obejmuje tkaniny, ubiory i narzędzia rzemieślnicze z kilkudziesięciu regionów.
Współcześnie stroje ludowe funkcjonują głównie w kontekście zespołów pieśni i tańca oraz uroczystości regionalnych. Ich wytwarzanie odbywa się w oparciu o wzorce historyczne, choć materiały i techniki bywa że zastępuje się współczesnymi odpowiednikami.